Els
Alnus glutinosa · Betulaceae
Ook bekend als: zwarte els
De zwarte els (Alnus glutinosa), ook gewoon els genoemd, is een snelgroeiende, bladverliezende boom die graag met zijn voeten in het natte staat. Hij is volledig winterhard in Nederland en redt zich ook op arme grond. Hij heeft wel ruimte nodig.
- Licht
- Volle zon, Zon tot halfschaduw
- Water
- Hoog
- Luchtvochtigheid
- Gemiddeld
- Temperatuur
- 8–24 °C, min. -28 °C
- Moeilijkheid
- Makkelijk
- Hoogte
- 15–30 m
Verzorging door het jaar heen
Kalender voor het klimaat Oceanisch.
Kenmerken van de zwarte els
De zwarte els hoort bij de berkenfamilie (Betulaceae) en is van nature te vinden in een groot deel van Europa, in Zuidwest-Azië en in Noord-Afrika. In het wild groeit hij op natte grond: in moerassen, langs rivieroevers, aan de rand van vijvers en meren en aan bosranden, waar hij als pioniersoort vaak als eerste verschijnt.
Het is een middelgrote, vrij kortlevende boom met een piramidevorm, vaak meerstammig, die met de jaren een overhangende kroon krijgt. De bladeren zijn kortgesteeld, rond tot omgekeerd eirond, tot ongeveer 10 cm lang, glanzend donkergroen en met een getande, golvende rand. Jong blad voelt plakkerig aan. De herfstkleur is bruin.
Vóór het uitlopen, in februari tot en met april, bloeit de boom. De hangende, roodachtige mannelijke katjes en de kleine rechtopstaande vrouwelijke katjes zitten op dezelfde boom. De vrouwelijke katjes worden houtige, dennenappelachtige vruchten die donkerbruin tot zwart rijpen en de winter door blijven hangen. Ze laten kleine gevleugelde nootjes los.
De wortels leven samen met stikstofbindende Frankia-bacteriën, en aan de stamvoet kunnen zich bijwortels vormen. Zo verrijkt de boom zelf de bodem.
Kweken en verzorging
Standplaats
De zwarte els staat het mooiste in volle zon, maar verdraagt ook halfschaduw. Zaailingen hebben wel licht nodig. Reken op een breedte van ongeveer 6 tot 12 meter, dus plant hem alleen waar die ruimte er is. De boom past goed bij een vijver, een natte laagte of een oever, en minder goed in een kleine tuin of in een pot.
Water geven
Deze boom wil constant vochtige tot af en toe natte grond. Op natte plekken hoef je weinig te doen. Op drogere grond is regelmatig water nodig, vooral na het planten. Hij verdraagt droogte matig, dus een lange droge periode is niet ideaal.
Grond
Zwarte els groeit op leem, klei en zandgrond en zelfs op drassige, venige bodem. Waterverzadigde grond is geen probleem. De zuurgraad ligt bij voorkeur tussen pH 5 en 7,5. Dankzij de stikstofbinding redt hij zich op arme grond, al groeit hij het best op vochtige bodem.
Bemesten
Bemesten is meestal niet nodig. De boom verrijkt de grond zelf.
Snoeien
De zwarte els heeft weinig snoei nodig. Wil je dood hout weghalen, doe dat in de rustperiode: januari, februari, november of december. Op natte grond kan de boom ook geknot worden om staken te krijgen.
Onderste takken sterven soms af als de boom in de schaduw van andere bomen staat. Haal het dode hout weg en zorg voor meer licht.
Planten
Plant bij voorkeur in de herfst of winter, vooral op natte of laaggelegen plekken. Dat kan van oktober tot en met maart. Geef de boom veel ruimte.
Overwinteren
De zwarte els is volledig winterhard. Hij overleeft tot ongeveer -28 °C, ruim onder de gebruikelijke winterminima in Nederland. Bescherming is niet nodig.
Vermeerderen
Je kunt de boom vermeerderen met zaad of met stekken. Zaaien kan in maart, april of oktober, vermeerderen met stekken in maart en april. Zet zaailingen op een lichte plek.
Veelvoorkomende problemen
Een bekend probleem is wortelopslag: de boom kan dichte struiken van uitlopers vormen. Haal de uitlopers regelmatig weg of kies een plek met voldoende ruimte.
Mogelijke plagen zijn bladluizen, netwantsen, aardvlooien, spinselrupsen en bladmineerders. Ziekten die kunnen voorkomen zijn kanker, echte meeldauw en kernrot.
Gebruik en waarde voor de natuur
De houtsoort wordt gebruikt om voedsel te roken. In de volksgeneeskunde wordt de els traditioneel gebruikt, maar daar doen wij geen uitspraken over.
De boom biedt onderdak aan veel insecten, korstmossen en schimmels, en de zaden dienen als voedsel voor vogels. Als pioniersboom is hij een kernsoort van nat bos.















































































